Niyazi Berkes

Author:Türkiye'de Çağdaşlaşma [Çağdaşlaşma, Türkiye'de]
Language: eng
Format: mobi
Published: 0101-01-01T00:00:00+00:00

304

TANZİMAT'A TEPKİLER

33 Vambery Londra'da bir kahvede görüştüğünü söylediği Yeni Osmanlılar hakkında şunları yazar:

"Adı geçen kahvede bu efendilerle ülkelerinin toplumsal, siyasal ve dinsel sorunlarını saatlerce tar tışırdım. Gündüzün konuşmaların havası ılımlı, hattâ uykulu gibi olur, fakat akşam üzeri rakı şişe leri heyecanları kabartınca hava canlanırdı. Sayın efendilerin gözleri parlar, paşaların eylemlerini ve kusurlarını eleştirmeleri sertleşir, bir zamanlar o kadar güçlü olan ve kendi fıkirlerince gene de aynı güçte dirilebilecek olan Osmanlı devletinin çöküşü karşısında duydukları acının ve hasretin tonu yükselir, şiddetlenirdi. Savaşçı cedlerinin başarılarına karşı besledikleri hayranlık, adlarını andıklan İslâm dini kahramanlarına karşı duydukları derin saygı bana, herşeye rağmen, Osmanlı hanedanı na karşı besledikleri bağlılık kadar tabu gözükürdü". Deutsche Rundschau 'da bu satırları 1893'te yazan Vambery'nin artık beş parasız İstanbul’a geldiği günlerin Vambery'si olmadığını, o zaman ta nınmış ve Abdülhamit'ten para aldığı zamanın Vambery'si olduğunu hatırlamak gerekir. Vambery

tarafından Review çfReview'da yayımlanan ve İçtihat dergisinde 1912'de, "Osmanlı izmihlalinin mahiyeti" başlığı ile çevirisi çıkan yazı, Sırat-ı müstakim dergisinde hücuma uğramıştı. Vambery bu yazıda eskiden Muhbift, sonra Meşveret't yazı verdiğini ileri sürer; Meşrutiyet'ten sonra Türki ye'de işlerin büsbütün bozulduğunu, Türkler'in vatan ve milliyet duygusundan yoksun olduklarını İngilizce okuyucularına anlatır. Türkyurdu, V, 4(1329/1913): 962-968'de Peşte'den "Yavuz" tak ma adı ile yazan biri ile olan görüşmesi anlatılmaktadır. Vambery'nin ölümünden az önce yaptığı bu konuşmanın özeti şöyledir: "İngilizler beni pek severler, çünkü onlara Asya'yı ilk tanıtan benim.

Dönüşümde İstanbul'da beni kimse dinlemedi. Bu suretle seyahatim Türkiye hesabına iken İngiltere menfaatine neticelendi. Halbuki ben Macarların ecdadını aramaya çıkmıştım. Abdülhamit beni çok severdi. Ben İngiliz siyaseti ile sabık sultanın politikasını birleştirmek istedim. Çalıştım; Abdülhamit sözlerimi dinledi. Fakat neticede ne oldu? Birçok ihsan vererek beni Londra'daki Genç Türkleri kandınp getirmek için İngiltere'ye yolladı. Bu teşebbüs bana biraz pahalıya maloldu. Hattâ, İngiltere'de ki şöhretimi bu yüzden lekedar bile edecektim. Genç Türkler beni takdir etmediler. Bana Abdülhamit'in dostu diye itimat eylemediler. Hattâ Meclis-i Mebusan'da alenen aleyhimde bulundular." Gö rüşmeyi yapan Yavuz şu gözlemini ekler: "Vambery'nin Abdülhamit zamanında mukarınen maaşı olduğu muhakkaktı. Meşrutiyetle bu maaş kesilince bir hırs-ı pîrî ile Alman ve İngiliz gazetelerine hakkımızda nâ-mülâyim birkaç makale yazmaktan çekinmemiştir." Encyclopedia Judaica (XVI: 65), onun Herzl-Abdülhamit görüşmelerini (Herzl, anılarında bu görüşmelerin ayrıntılarını anlatır) sağlaması dolayısıyla, Vambery'nin Siyonizm davasını desteklediğini bildirir. Nazilik döneminde şiddetle anti-semitizm yanlısı olan Türkçüler ise Vambery'yi Türkçülüğün babalarından biri sayar lar!

34 İsmail Hikmet, Türk edebiyatı tarihi (Baku, 1925), cilt I, s. 217-220; aktaran Kaplan, 67-68. Suavi, 31 Ağustos 1867'de kendi kendine Muhbifx çıkarmaya başlamıştı. Engelhardt'a göre {Tanzi mat, s. 168-169), Hulefâ-yı Râşidin zamanındaki gibi şeriat kurallarının uygulanmasını, Hıristiyanlara karşı cihadı ileri sürüyor, Londra, Berlin, Atina'da Hıristiyan elçiler bulundurulmasını eleşti riyordu. Muhbir İstanbul'da tanesi bir liraya satılacak kadar rağbet görmekle beraber, Yeni Osman lılar bu yazıların Avrupa'da kendilerine karşı düşmanlık yaratacağından korkuyorlardı; bkz. Meh met Zeki Pakalın, Tanzimat Devri Maliye Nazırları (İstanbul, 1939-1940), cilt II, s. 37. Mustafa Fazıl'ın tavsiyesi ile Suavi'nin bu başıboşluklarını önlemek üzere Kemal ve Ziya 29 Haziran

1868'de Hürriyeti çıkarmaya başladılar. Daha ayrıntılı bilgi için bkz. Kaya Bilgegil, ŞairŞinasi (İs tanbul, 1972), s. 127-198.

35 Mehmet, gruptan ayrılarak Paris'te İttihat adında Türkçe, Rumca, Arapça, Ermenice bir gazete çı karmaya kalkmış,

Download

Copyright Disclaimer:
This site does not store any files on its server. We only index and link to content provided by other sites. Please contact the content providers to delete copyright contents if any and email us, we'll remove relevant links or contents immediately.